Awangarda - termin

Awangarda (od francuskiego avant garde - straż przednia) to formacja ideowo -artystyczna, która zaczęła się formować w Europie po 1910 roku, wraz z pojawieniem się takich nurtów w sztuce jak kubizm, ekspresjonizm i futuryzm oraz towarzyszących im manifestom artystycznym.

W Polsce, z racji uwarunkowań polityczno-społecznych, tendencje awangardowe zaznaczyły się nieco później i nie przybrały tak zdecydowanego charakteru jak na zachodzie Europy. Jak pisze Grzegorz Gazda:

Polska awangarda literacka była zjawiskiem niejednorodnym i wyraźnie zdezintegrowanym. W ciągu 15 lat swojej historii (od 1917 po lata trzydzieste) nie ustabilizowała programów oraz nie zakorzeniła się w świadomości społecznej. Niemal bez wyjątku cechowała ja efemeryczność i epizodyczność działań. Kłopoty materialne, zatargi z cenzurą (państwową, kościelną i obyczajową), ataki z kręgów prawicowo-nacjonalistycznych nie sprzyjały edycji czasopism, zakłócały kontakt z odbiorcami, a tym samym przyspieszały rozpad grup literackich.

Skamander

Można zaryzykować tezę, że polscy pisarze przyswajali awangardę w stopniu niejednolitym i różnorodnym. Najbardziej zachowawczy, choć przecież nie konserwatywni, byli poeci z kręgu Skamandra. Wymienić należy tzw, wielką piątkę Skamandra - a więc pięciu niezwykle utalentowanych twórców, którzy założyli grupę poetycką i następnie stanowili przez kilka lat jej ścisły trzon oraz kilku znakomitych poetów - sympatyków grupy, określanych czasem mianem satelitów Skamandra.

Wielką piątkę Skamandra stanowili:

Julian Tuwim: ( Wiosna, Do krytyków, Do prostego człowieka, Słowisień )

Jan Lechoń : ( Herostrates, Pytasz, co w moim życiu, Poezja)

Jarosław Iwaszkiewicz: ( I znowu czerwiec…, Do Izoldy)

Kazimierz Wierzyński: (Zielono mam w głowie, Gdzie nie posieją mnie )

Antoni Słonimski

Wśród satelitów Skamandra na wyróżnienie zasługują

Maria Pawlikowska-Jasnorzewska

Jerzy Liebert

Kazimiera Iłłakowiczówna

Ich poezja zawierała wprawdzie elementy nowatorskie i eksperymenty językowe, nie stroniła od nowych tematów, łamiących tabu oraz konwencje poetyckości, jednak nigdy nie wykroczyła poza normy głównego nurtu polskiej poezji.

Główne cechy poezji Skamandra to:

Powyższe cechy oraz skuteczne strategie kontaktu z czytelnikiem (między innymi poprzez działalność kabaretową, występy w kawiarni Pod Pikadorem ) nadały Skamandrytom rolę pierwszoplanową w dwudziestoleciu międzywojennym.

Futuryzm

Krótkotrwałym choć głośnym zjawiskiem był w polskiej poezji futuryzm, jako niewątpliwie najbardziej obrazoburczy oraz anarchistyczny kierunek awangardowy.

Polscy futuryści, wzorem swych europejskich kolegów, domagali się radykalnego zerwania z tradycją w sztuce, promocji nowoczesności, techniki, przyszłości kosztem przeszłości, sztuki i literatury dawnych mistrzów czy też poszanowania norm i konwencji.

Jednym z najbardziej znanych futurystów był autor poniższej jednodniówki, pełniącej funkcję manifestu artystycznego tego środowiska, był Bruno Jasieński.

urywek z publikacji "Jednodńuwka futurystuw, Do narodu polskiego. Manifest w sprawie natychmiastowej futuryzacji życia, Krakuw - czerwiec 1921
urywek z publikacji "Jednodńuwka futurystuw, Do narodu polskiego. Manifest w sprawie natychmiastowej futuryzacji życia, Krakuw - czerwiec 1921

Awangarda krakowska

To najważniejsza i najbardziej deklaratywnie awangardowa grupa poetycka XX-lecia międzywojennego.

Przedstawiciele tej grupy to:

Tadeusz Peiper - czołowy teoretyk, zwany z tego tytułu papieżem awangardy. Ciekawy tekst na temat jego naznaczonego tragizmem życia znajdziecie tutaj.

Julian Przyboś - najwybitniejszy poeta Awangardy Krakowskiej

Jalu Kurek

Jan Brzękowski

Grupa wydawała swoje własne pismo pt. Zwrotnica, którego redaktorem naczelnym był Tadeusz Peiper. Awangarda krakowska sformułowała swój program poetycki postulujący sztukę współbrzmiącą z nowoczesnymi tendencjami kulturowymi, których zwięzłą wykładnią stało się hasło miasto-masa-maszyna.

Poezja - wedle założeń grupy- to kwestia świadomych i zracjonalizowanych działań w tworzywie językowym, to twór wysoce zorganizowany i podporządkowany wewnętrznej dyscyplinie, oryginalna konstatacja, w której nie ma miejsca na rozemocjonowane posłannictwo i bezpośrednie uczucia. (Dziamski, 40)

Temu rozumieniu poezji towarzyszyło rygorystyczne definiowane zagadnień warsztaty poetyckiego, w ramach którego pojawiały się następujace terminy: poemat rozkwitający, międzysłowie , skondensowana (spiętrzona) metafora, ekwiwalentyzacja uczuć itp.

Druga Awangarda

Mianem Drugiej Awangardy określano już nieformalną grupę poetów debiutujacych w latach 30-tych. Zaliczano do niej między innymi takich twórców jak:

Józef Czechowicz

Czesław Miłosz

Jerzy Zagórski

Aleksander Rymnkiewicz

Przedstawiciele Drugiej Awangardy przejęli pewne założenia Awangardy Krakowskiej, takie jak konstrukcja, dyscyplina poetycka, znaczenie obrazu poetyckiego, ale zaproponowali także odmienne w stosunku do swoich poprzedników rozwiązania; mianowicie krytycyzm w stosunku do nowoczesnej cywilizacji, katastroficzny wizjoneryzm, mitotwórczy stosunek do rzeczywistości.

Bibliografia:

  • Dziamski G. [red], Od awangardy do postmodernizmu, Warszawa 1996
  • Sławińki J. [red], Słownik terminów literackich, Warszawa 1976