Przy okazji lekcji języka polskiego i egzaminów niejednokrotnie będziecie stawać wobec konieczności przeprowadzenia analizy i interpretacji tekstu. Wbrew pozorom nie są to czynność specjalnie skomplikowane, co więcej są one raczej intuicyjne (choć podstawową wiedzą trzeba się tu wykazać) i naturalne. Ostatecznie ludzie są istotami cały czas coś interpretującymi - słowa znajomych, sygnały społeczne i przyrodnicze, wypowiedzi polityków, obejrzane filmy.

Interpretacja tekstu może zrodzić się naturalnie, podczas czytania, kiedy to potrzeba zrozumienia tego, co czytamy wręcz zmusza nad do pojęcia wysiłku intelektualnego, który ma znaleźć odpowiedź na rodzące się w nas pytania. Często jednak, zwłaszcza gdy czytanie utworu odbywa się w warunkach szkolnych lub mamy do czynienia z zadaną lekturą, przydać się może lista konkretnych działań, które mogą nas wspomóc w poszukiwaniach sensu dzieła.

Proces docierania do sensu dzieła literackiego to nic innego jak analiza i interpretacja. Te dwa pojęcia wymagają osobnego zdefiniowania, nie są bowiem synonimami.

1. Analiza wstępna

Analiza znaczeń dosłownych, wprost przedstawionych, powierzchownych - to pierwsze działania, które należy podjąć po uważnym, niekiedy kilkakrotnym przeczytaniu tekstu. Składają się na nie:

  • rozpoznanie rodzaju i gatunku literackiego (lub próba rozpoznania)
  • określenie elementów świata przedstawionego/ sytuacji lirycznej
  • określenie podmiotu mówiącego/ narratora (kto zapoznaje nas z treścią utworu?)
  • obserwacja warstwy językowej tekstu (język neutralny, nie zwracający na siebie uwagi, czy charakterystyczny, specyficzny, wyjątkowy?)
  • obserwacja i rozpoznanie zewnętrznej i wewnętrznej kompozycji tekstu (układ tekstu, np, wprowadzenie, rozwinięcie, puenta lub/ i strofy, wersy, rozdziały, akty, sceny itp.)

Pytania, które zadajemy sobie na tym etapie pracy to: kto, co, gdzie, kiedy, jak.

2. Interpretacja właściwa

Interpretacja właściwa to odkrywanie głębszych znaczeń tekstu. Na etapie interpretacji staramy się zaobserwować:

  • relacje między składnikami dzieła oraz między dziełem a światem zewnętrznym

  • kategorie estetyczne: np. komizm, tragizm, groteska, patos

  • konwencje, czyli normy określających charakter poszczególnych składników utworu, a także sposób ich zorganizowania w większe całości. Konwencje to pewne tradycje piśmiennicze, które stają się wyraźne w pewnych okresach literackich, np, konwencja realistyczna, abstrakcyjna, prześmiewcza, żartobliwa, groteskowa, surrealistycza, fantastyczna itp.

Konwencje mogą dotyczyć różnych aspektów utworu: języka (np. czułostkowe zabarwienie w języku utworów w sentymentalizmie, wyrażenia patetyczne w jakimś rodzaju poezji tyrtejskiej, konwencja literatury miłosnej itp.) sposób kreacji bohaterów, narratora, doboru tematów itd.

  • konkretne środki językowe z uwzględnieniem ich znaczenia i funkcji w utworze

  • alegorie i symbole czyli obrazy o ukrytym znaczeniu, odnoszące nas do czegoś innego niż to, co jest wprost powiedziane lub pokazane.

  • motywy (czyli wątki przekraczające granice utworu np. motyw wiosny, albo snu, albo ciemności, wyprawy, deszczu,…itd.), toposy, archetypy

W pogłębionej analizie niezbędne odwołanie się do kontekstów interpretacyjnych, takich jak:

  • historyczno-literacki,
  • biograficzny,
  • historyczny,
  • filozoficzny
  • literacki (podobieństwa do innych utworów, intertekstualność, np. bardzo częste nawiązania do Szekspira, do literatury dziecięcej i ludowej)
  • mitologiczny,
  • biblijny,
  • baśniowy,
  • egzystencjalny,
  • polityczny itd.

Pytania, które zadajemy sobie na tym etapie pracy to: : dlaczego tak, co z tego wynika, co to znaczy, jak to ocenić?

Przeprowadzona analiza i interpretacja powinny doprowadzić nas do postawienia tezy interpretacyjnej czyli koncepcji odczytania całościowej wymowy utworu.