Niezliczeni ludzie, i dawni, i równocześnie z nami żyjący, doznawali i doznają nieszczęścia, choć słaba to pociecha. Tyle że wskutek tej powszechności ciągle żywa jest Księga Hioba. (Czesław Miłosz, Abecadło, Kraków 2001, s. 230.)

Księga Hioba - niezwykły tekst

Księga Hioba to liczący sobie 1035 wersetów biblijny poemat dydaktyczny, zatem zaliczany do tzw. ksiąg mądrościowych. Utwór rozpoczyna się i kończy rozdziałami o charakterze narracyjnym, jego środkową część wypełniają natomiast fragmenty poetyckie: monologi oraz dialog bohatera z przyjaciółmi.

hiob

Nieznany autor (lub autorzy), żyjący między V a III w. p.n.e., przedstawił losy człowieka pobożnego i szczęśliwego. Mimo że stracił on dom, majątek, dzieci, a na końcu – zdrowie, nie odwrócił się od Boga.
Przyjaciele Elifaz, Bildad i Sofar przybyli, aby pocieszyć Hioba, na początku milczeli, potem zaś radzili, aby przyznał się do grzechu. Widząc ogrom nieszczęść, jakie go dotknęły, uznali, iż musi być grzesznikiem, skoro Pan Bóg tak go doświadczył.

Hiob nie zgodził się z takim twierdzeniem, bronił swojej niewinności i konsekwentnie twierdził, że zło, które go spotkało nie jest skutkiem popełnionego przezeń grzechu. W spór między nimi włączył się jeszcze tajemniczy młodzieniec Elihu, wykazujący, że żaden z rozmówców nie ma racji. Potępił on także pogląd trzech przyjaciół Hioba, głoszących, że cierpi on z powodu swoich grzechów.

Hiob i jego przyjaciele,
Hiob i jego przyjaciele,

Wreszcie głos zabrał Bóg (teofania), który najpierw skarcił Hioba i jego przyjaciół za to, że próbowali wyjaśnić głębię wyroków boskich, ale później w nagrodę za wierność przywrócił bohaterowi zdrowie, obdarzył go nową rodziną i majątkiem.

Opowieść o Hiobie w odróżnieniu od większości znanych nam historii biblijnych rozgrywa się w bliżej nieokreślonym miejscu i czasie. O Hiobie wiadomo tylko tyle, iż żył w ziemi Us.

Tajemnica niezawinionego cierpienia.

Opowieść o Hiobie, na którego spada ogrom cierpienia, stała się jednym z najważniejszych tekstów kutury, których tematem jest zło doświadczane przez niewinnych ludzi. Sam Hiob zaś jest archetypem człowieka cierpiącego bez winy.

Księga Hioba należy do etapu myślowego, kiedy idea indywidualnej odpłaty w tym życiu natrafiła w sposób namacalny na nierozwiązalne trudności praktyczne. Aby zrozumieć nie tylko tę księgę, […] trzeba pamiętać, iż Hebrajczycy mieli bardzo mgliste pojęcie o życiu pozagrobowym. W chwili śmierci człowiek nie przestawał istnieć całkowicie, lecz istniał dalej w pewien niejasny i nieokreślony sposób w Szeolu; ale w tej posępnej siedzibie zmarłych wszyscy, bogaci i biedni, dobrzy i źli, byli równi. W tej sytuacji jest rzeczą nieuniknioną, że na większości stronic Starego Testamentu odpłatę za dobro czy zło rozpatrywano wyłącznie w ziemskiej perspektywie, uwzględniając jedynie sankcje doczesne. (Harrington, s 287)

Zgodnie z powyższą charakterystyką, wszyscy niemal towarzysze Hioba (za wyjątkiem młodego Elihu), łącznie z jego żoną, przekonani są o winie bohatera. Uważają, że pomóc może mu uznanie swego grzechu, ujawnienie go przed Bogiem i ludźmi.

Upomnienie Elihu,
Upomnienie Elihu,

Hiob tymczasem uparcie zapewnia o swej niewinności. Sam także zmaga się z nowo zyskaną wiedzą - jego przekonania dotyczące boskiej sprawiedliwości także uległy zachwianiu. Skoro cierpienie, którego doświadcza nie jest karą za grzechy, to czymże jest?

Ten Hiob […] jest […] człowiekiem z krwi i kości, usiłującym wykryć przebłysk znaczenia w nieodgadnionych drogach Boga, człowiekiem stąpającym po omacku w gęstej ciemności – są to jednak ciemności wiary. Wielkość Hioba polega na tym, iż umie on oprzeć się cierpieniom, które go przygniatają, by pozbawić go wiary w ukrytego Boga. W swej udręce mógł krytykować Boga i drogi Opatrzności, lecz przeciwwagą dla tego jest jego wołanie o Boga i tęsknota za spotkaniem się z Nim. […] Hiob […] doszedł do uznania Boga w Jego prawdziwej naturze i już nie kwestionuje Bożych zamysłów. […] Od niego zaś możemy się nauczyć, że wiara w Boga, którego dróg nie zdołamy poznać, prowadzi jednak do cierpliwości i do spokoju. (Harrignton, s 290)

Księga Hioba nie przynosi jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, jaki jest sens cierpienia. Jej przesłanie można spróbować wyrazić w kilku punktach:

  • cierpienie spotyka zarówno ludzi prawych jak i nieprawych
  • samo cierpienie jest częścią ludzkiej egzystencji, jego doświadczanie może pogłębić ludzkie rozumienie swego losu
  • człowiek nie jest w stanie zbadać i zrozumieć wyroków Opatrzności
  • ludzie wierzący mogą znaleść pocieszenie w niezachwianej ufności w sprawiedliwość boskich postanowień
Harrington Wilfrid J., Klucz do Biblii, tłum. Józef Marzęcki, Warszawa 1984