Chrześcijańskie uniwersum

Uniwersum to fikcyjny wszechświat utworzony na potrzeby dzieła literckiego lub filmowego. Fikcyjny, przypomnę, to tyle, co wykreaowany przez autora, niekoniecznie niezgodny z prawdą czy fantastyczny. Dla rozumienia dzieła niezbędna jest znajomość choćby podstawowych prawd rządzących konkretnym uniwersum, bez tego dzieło wydaje się nielogiczne, niezrozumiałe.

Część problemów ze zrozumieniem romantycznych utworów bierze się z naszej współczesnej ignorancji w zakresie chrześcijańskiego imaginarium, które leżało u podstaw utworów romantycznych ale ostatecznie uległo erozji po tym, jak powszechnie zatriumfowała racjonalistyczna wizja świata.

Romantycy znaleźli się niejako pomiędzy religijną a laicką, oświeceniową wizją świata i całkowicie świadomie opowiedzieli się przeciwko tej drugiej. Bardzo mocno ta świadoma opozycyjność wobec oświecenia, a więc świata obywającego się bez Boga i duchów, opartego o prawa natury, wybrzmiewa w twórczości Mickiewicza, choćby w postawie narratora ballady Romantyczność, który odważnie mówi:

Czucie i wiara silniej mówią do mnie
niż mędrca szkiełko i oko

Według romantyków sfera metafizyczna - duchowa istnieje zatem realnie i ingeruje w świat ziemski.

Bóg

Na czele wszystkich bytów stoi wszechmocny Bóg - wrażliwy na ludzkie cierpienie, bliski człowiekowi, który może wchodzić z Nim w osobisty, wręcz przyjacielski kontakt. To Stwórca, który nieustannie czuwa nad losami ludzkości, który cierpi wraz z człowiekiem i narodem, którego uwadze i trosce nie uchodzi najdrobniejsze wydarzenie, dzieje świata i ludzkości biegną bowiem w całkowitej zgodzie z Jego wolą, nawet jeśli człowiekowi w danym momencie, jak np. Konradowi w Dziadów cz. III, wydaje się, że tak nie jest.

Ancient of Days
Ancient of Days

Bóg jest Stwórcą i Absolutem, ale zarazem Osobą - istniejącą realnie i transcendentną wobec zewnętrznej w stosunku do Niego i przez Niego stworzonej rzeczywistości.

Do Boga należy też ostatnie zdanie w dziejach tworzonych przez ludzi. Widać to w Nie-boskiej komedii, kiedy to w finałowej scenie utworu zwycięzki Pankracy musi ulec triumfującej w ostatniej scenie boskiej figurze Chrystusa Galilejczyka. Widać to także w koncepcji mesjańskiej, objawionej księdzu Piotrowi w Dziadach cz. III, która ukazuje Polskę jako naród wybrany, którego cierpienia i niepowodzenia wpisane są w Boży plan dla świata.

Duchy

Duchy istnieją w sposób realny i są to byty bardziej niż człowiek spolaryzowane. Nie mają materialnych ciał, ale istnieją i komunikują się z człowiekiem, głównie poprzez sny, wizje mistyczne, widzenia. Im bardziej uduchowiony, im mniej racjonalny jest człowiek, tym bardziej otwarty na kontakt z rzeczywistością duchową.

Bohaterowie romantyczni sprzeciwiają się oświeceniowemu uniwersum, które całkowiecie eliminuje rzeczywitość duchową. Wyraźnie artykułuje to Gustaw z Dziadów cz. IV w słowach:

Więc żadnych nie ma duchów?
(z ironią) Świat ten jest bez duszy?
Żyje, lecz żyje tylko jak kościotrup nagi,
Który lekarz tajemną sprężyną rozruszy;
Albo jest to coś na kształt wielkiego zegaru,
Który obiega popędem ciężaru?
(z uśmiechem)
Tylko nie wiecie, kto zawiesił wagi!
O kołach, o sprężynach rozum was naucza;
Lecz nie widzicie ręki i klucza!
Gdyby z twych oczu ziemskie odpadło nakrycie,
Obaczyłbyś niejedno wkoło siebie życie,
Umarłą bryłę świata pędzące do ruchu.
Dziady IV, w. 1192–1202

Główny zarzut przeciwko oświeceniowej wizji świata to jej bezduszność, bezcelowość i bezsens świata, który ona ewokuje. Świat bez Boga i rzeczywistości duchowej jawi się romantykom jako “umarła bryła”, mechanizm bez sensu i celu.

Aniołowie

Aniołowie to istoty duchowe, pozostające w ścisłej łączoności z Bogiem.

Aniół Stróż

Diabły, duchy nieczyste

Wyobrażenie Szatana w paryskim kościele św. Michała
Wyobrażenie Szatana w paryskim kościele św. Michała

Walka o duszę bohatera

Badacze literatury zwracają uwagę na to, że dramaty romantyczne odzworowuję do pewnego stopnia strukturę średniowiecznego moralitetu. Głowni bohaterowie dramatów - dotyczy to zwłaszcza Konrada z Dziadów cz. III praz Męża z Nie-boskiej komedii stają się ośrodkiem zmagań między siłami zła i dobra, a stawką jest zbawienie ich dusz, a więc szansa na życie wieczne w niebie lub potępienie w piekle.

Bohater (typowego moralitetu) otoczony rzeszą upostaciowionych alegorycznie cnót z jednej, a występnych skłonności, przywar i grzechów z drugiej strony, ochraniany przez anioły i świętych, atakowany przez diabły, przebywał duchow ą drogę od upadku przez nawrócenie, żal za grzechy, Boże zmiłowanie do ostatecznego zwycięstwa zaproszenia do raju. To w wersji optymistycznej, która, jak łatwo się domyślić, nie jest jedyną. W pesymistycznym, odstraszającym wariancie fabularnym mamy do czynienia z zatwardziałym grzesznikiem, który nie popraw ia swego życia, dlatego też trafia ostatecznie do piekła, by cierpieć tam męki po wieczne czasy. (Bartczak, 46)

Bohaterowie romantycznych dramatów, w przeciwieństwie do bohaterów typowych moralitetów, nie są osobami przeciętnymi ale wybitnymi indywidualnościami, co z jednej strony czyni ich bardzo atrakcyjnymi literacko, z drugiej zaś przyczynia się do ich “przechylenia w kierunku zła”. Wybitne indywidualności muszą przecież, jako również nieprzeciętnie inteligentne, zdawać sobie sprawę ze swoich nadzwyczajnych cech i uzdolnień, to zaś grozi im popadnięciem w pychę i nadmiernym zawierzeniem własnemu rozumowi.

Dusze zmarłych, upiory

Ludzie zmarli tracą swoją materialną postać, ale kontynuują istnienie jako byty duchowe, przechodząc do sfery rajskiej lub piekielnej, bądź też wiodąc życie pokutne, gdzieś między światami.

ilustracja do Dziadów cz. II. wydanie z 1896 roku
ilustracja do Dziadów cz. II. wydanie z 1896 roku

Wizje mistyczne - kontakt z duchowym uniwersum

Rzeczywistości duchowej, według romantyków, nie trzeba przyjmować “na wiarę”. Ona udziela się człowiekowi, o ile ten potrafi utworzyć na nią swoje duchowe wrota.

Jak pisał Mickiewicz w swoich mistycznych epigramatach:

VENI CREATOR SPIRITUS
Niech się twa dusza jako dolina położy,
A wnet po niej jak rzeka popłynie duch Boży.

the Song of Los
the Song of Los

W sercu człowieka mieści się prawdziwa przestrzeń, w której doświadczać może on całej wspaniałości świata ducha:

DROGA DO WIECZNOŚCI
Ci, co nad czas i miejsce ducha swego wzbili,
Mogą czucia wieczności doznać w każdej chwili.