Konwencja literacka
Konwencja literacka to panujący w danym czasie utrwalony sposób tworzenia dzieła literackiego.
Najistotniejsze konwencje literackie to:
Konwencja realistyczna
- prawdopodobieństwo postaci i zdarzeń
- odzwierciedlenie rzeczywistości społecznej i psychologicznej
- ujmowanie rzeczywistości w ramach logiki przyczynowo-skutkowej
- wierne oddanie cech i motywacji działań
- spotykana zwykle w ramach realizmu jako kierunku artystycznego, ale obecna także w utworach spoza tego nurtu
Przykłady tekstów z dominującą konwencją realistyczną
Bolesław Prus Lalka, Kamizelka
Eliza Orzeszkowa Nad Niemnem
Honoré Balzac Ojciec Goriot
Gustave Flaubert Pani Bovary
Stefan Żeromski, Przedwiośnie
Pola Gojawiczyńska Dziewczęta z Nowolipek
Maria Dąbrowska Noce i dnie
Konwencja naturalistyczna
- ukazywanie postaci i zdarzeń w naukowym i empirycznym świetle
- nieocenianie oraz niekomentowanie przedstawionej rzeczywistości
- motywacja ludzkich zachowań jest czysto biologiczna - człowiekiem kierują popędy i instynkty
- koncentracja na drastycznych, brutalnych aspektach rzeczywistości: biedzie, zachowaniach kryminalnych, sprzecznych z obowiązującą moralnością
- dominacja perspektywy materialistycznej nad metafizyczną.
Utwory z elementami konwencji naturalistycznej
Gustave Flaubert Pani Bovary (Flaubert uznawany jest za prekursora naturalizmu)
Stefan Żeromski Rozdziobią nas kruki, wrony.
Gabriela Zapolska, Moralność pani Dulskiej (przewaga naturalizmu)
Władysław Reymont Chłopi
Konwencja fantastyczna
- obecność elementów nieprawdopodobnych i nadnaturalnych
- odniesienia do mitów, baśni, legend, folkloru, religijności
- nadanie bytom fantastycznym charakteru realnego w obrębie konstruowanej rzeczywistości
Konwencja symboliczna
- elementy świata przedstawionego są wieloznaczne, odsyłają do rzeczywistości niedostępnej bezpośredniemu doświadczeniu
- w utworze panuje nastrój niedomówień i sugestii
- w utworze występują elementy baśniowe, metaforyczne, alegoryczne.
Utwory z elementami konwencji symbolicznej
Stanisław Wyspiański Wesele
Bolesław Leśmian wiersze, np. Dziewczyna, Dusiołek
Olga Tokarczuk, Prawiek i inne czasy
Konwencja nadrealistyczna (surrealistyczna)
- świat przedstawiony jako wyraz podświadomości autora, upodobniony do marzeń, snów, wizji mistycznych, halucynacji
- rzeczywistość w utworze jest nielogiczna, zmienna, oparta na swobodnych skojarzeniach
- w utworze występują elementy groteski, ironii, czarnego humoru, absurdu
Utwory z elementami konwencji nadrealistycznej
Bruno Schulz Sklepy cynamonowe
S. I. Witkiewicz Szewcy
Konwencja groteskowwa
- obecność form osobliwych, dziwacznych, wyolbrzymionych i zdeformowanych w kreacji świata przedstawionego
- odstępstwa od logiki w prezentacji zdarzeń
- łączenie komizmu z tragizmem, stylu wysokiego z niskim, trywialności z wzniosłością (niejednolitość nastroju)
Utwory z elementami konwencji groteskowej
Witkacy Szewcy
Witold Gombrowicz Ferdydurke
Sławomir Mrożek Tango
Tadeusz Konwicki Mała Apokalipsa
konwencja oniryczna
- przedstawienie rzeczywistości na wzór marzenia sennego
- unieważnienie logiki i zasad charakterystycznych dla realizmu
- obecność elementów irracjonalnych
- zawieszenie zasad prawdopodobieństwa oraz związków przyczynowo-skutkowych
Utwory z elementami konwencji onirycznej
Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (niektóre sceny, np Widzenie Ewy, Sen Senatora)
Bruno Schulz Sklepy cynamonowe
Każdą konwencję przełamać może jej przeciwieństwo - czyli oryginalność.