Iliada i Odyseja - podobieństwa i różnice
Charakterystyka obu eposów każe domyślać się, że zarówno kilkadziesiąt lat starsza Iliada, jak i młodsza Odyseja powstały w tej samej epoce, w VIII wieku p.n.e. Jest to czas niezwykle burzliwy dla starożytnych Greków. Intensywnie rozwija się żegluga morska - Grecy podróżują drogą morską między wyspami swego rejonu, poznają jego geografię, handlują i bogacą się. Powstają nowe, stałe osadnictwa w Azji Mniejszej, również na tym terenie, na którym osadzona miała być mityczna Troja.
Równocześnie trwa zasiedlanie zachodnich terenów - Italii i Sycylii.
Z każdego z rejonów tego nowego świata docierają wiadomości, umiejętności i towary, wcześniej nieznane - przedmioty, wierzenia, myśli, smaki, a nawet zapachy, bo pachnidła to wówczas ważny element dalekosiężnego handlu. To rzeczywistość w ciągłym ruchu, wystawiona na nowinki z coraz szybciej powiększającego się świata, w której musimy umieścić naszego dojrzałego już, ale otwartego na nowości Poetę. (Węcowski loc. 7753)
Okres ten oznacza też początki nowej, archaicznej Hellady czyli czasu między tzw. wiekami ciemnymi, które nastąpiły po mykeńskiej epoce brązu a epoką klasyczną.
Intrygującą tradycją dla poematów Homera były wcześniejsze pieśni opiewające bohaterów, sięgające zapewne mykeńskiej epoki brązu.
“Cyklopowe mury”, potężne kopułowe grobowce [pozostałości kultury mykeńskiej, niszczejące podczas tzw “wieków ciemnych” - dopisek mój] od dawna budziły cześć, a nawet przyciągały kult ludzi jego [Homera -dopisek mó] czasów. (Węcowski loc. 7850)
W niemal wulgarnym uproszczeniu możemy powiedzieć, że magiczną formułą na genialne osiągnięcia formy i myśli “Iliady” oraz “Odysei” było zmieszanie sięgającej wiele wieków wstecz ustnej tradycji epiki heroicznej z całym bogactwem jej języka, świeżo wynalezionego alfabetu oraz nowej, wspólnotowej publiczności. (Węcowski, loc. 7856)
“Przygodowa historia”" przetrwania eposów
Wielkim wielbicielem eposów Homera, zwłaszcza Iliady był Aleksander Wielki. Podobno egzemplarz eposu woził ze sobą w złotej skrzyni na swoje kolejne bitwy. Ponoć po to właśnie postanowił ufundować w Afryce północnej miasto nazwane od swego imienia - Aleksandrią, a w nim wspaniałą bibliotekę, by mogły w niej “spocząć” dzieła Homera.
Wynika z tego jasno, że już na początku epoki hellenistycznej, znacznie przecież wcześniejsze eposy istniały w formie spisanej, czyli że musiała istnieć, zapewne ustalona przez filologów tej epoki ustalona wersja Iliady i Odysei.
Nad drzwiami Biblioteki Aleksandryjskiej umieszczono napis: Lekarstwo na umysł , które miały być parafrazą myśli Demokryta z Abdery Książki są lekarstwem dla umysłu.
Największa starożytna biblioteka była kilkakrotnie niszczona aż ostatecznie spłonęła, a wraz z nią większość zgromadzonych tam dzieł. Za swoisty cud można uznać zatem, że dzieła Homera były wśród tych nielicznych, które ocalały.
Wiadomo, że w X wieku nieznany z imienia zakonny skryba przepisał dzieła Homera, które przetrwały dzięki Cesarstwu Bizantyjskiemu. Bizantyjscy uczeni, znakomicie władający Greką starożytną, kontynuowali pracę nad objaśnianiem obu poematów, w czym szczególnie zasłynął biskup Tesaloniki Eustaciusz.
To uczeni bizantyjscy, słusznie obawiając się o losy dzieł Homera wobec zagrożenia Konstantynopola przez Turków, przekazali Iliadę i Odyseję Włochom weneckim, a tym samym Zachodniej Europie. Działo się to w XIV wieku. Pierwszego prozatorskiego przekładu na łacinę dużych fragmentów obu eposów dokonał Leoncjusz, na życzenie włoskich humanistów: Petrarki i Boccaccia.
Co łączy oba utwory?
Oba dzieła przypisuje się Homerowi i stanowią one klasyczny przykład eposu. Warto dodać, że sam termin epos pochodzi z języka greckiego i dosłownie tłumaczy się go jako słowo.
Homer ukazuje w pełni to, co Grecy myśleli o sobie, jak pojmowali człowieka w czasach starożytności.
Oba utwory łączy temat wojny trojańskiej. Odyseja rozwija wątki obecne już w Iliadzie, uzupełnia je. Co ciekawe, upadek Troi nie jest opisany w Iliadzie, ale właśnie w Odysei.
Dzieła Homera to (obok Biblii) fundament kultury europejskiej. Można zaryzykować twierdzenie, że Europa zaczyna się od Homera. Jego dzieła są obecne w naszej kulturze już od 27 wieków.
U Homera herosi zwani są też “boskimi” […] i jako postaci z krwi i kości są głównymi bohaterami jego eposów. Swoimi czynami i cierpieniami pokazują publiczności Poety ograniczenia ludzkiej kondycji i prawdziwe miejsce człowieka w świecie, godne pożałowania w porównaniu z wiecznym szczęściem olimpijskich bogów (Węcowski, loc. 6593)
W greckiej mitologii powszechny jest schemat fabularny, który nazwać można, za Markiem Węcowskim “scenariuszem heroicznym”. Oto mamy mężczyznę, zwykle młodego, o nadludzkich talentach, zdolnego do służenia, za sprawą wielkich czynów, swojej wspólnocie, podejmującego walkę ze złem. Jednak sukcesy sprawiają, że bohater popada w pychę (gr. hybris), która popycha go ku myśleniu, że jest kimś więcej niż człowiek.
Owładnięty ową pychą heros dopuszcza się jakiegoś zła, lekceważy bogów, popełnia zbrodnię i zostaje za nią ukarany, boleśnie uzmysławiając sobie swoją ludzką kruchość. Taka sytuacja dotyczy również postaci Homera - Meleagra (Meleager w Iliadzie Homera pojawia się w księdze dziewiątej jako bohater starożytnego mitu, służącego tu jako moralny przykład i ostrzeżenie dla gniewającego się Achillesa), Achillesa, Odyseusza (ale także postaci z greckich tragedii, choćby Edypa czy Kreona).
Oba poematy odczytywać można jako rozpisaną na fascynującą fabułę refleksję nad relacją między wybitną jednostką a wspólnotą - społeczeństwem, dla której to wspólnoty taka jednostka może być zarówno błogosławieństwem, jak i źródłem wielkich problemów.
Gniew Achillesa pozwolił wyginąć tysiącom Achajów, pycha i lekkomyślność Odysa kosztowały życie całą jego armię, a zemsta na zalotnikach wybiła znaczną część młodziezy jego własnego królestwa (Węcowski). […] W obu wypadkach dwadzieścia cztery pieśni prowadzą jednak ku zrozumieniu i pojednaniu - ku chwili, gdy bohater może znów stać się oparciem dla wspólnoty. Choć otwarty charakter zakończeń obu eposów wcale tej nadziei na gwarantuje. (Węcowski, loc 6600)
Profesor Węcowski zwraca uwagę mna wspólną dla obu poematów ideę, aby epokę herosów ukazywać jako zakończoną już i oddzieloną nieprzekraczalną barierą od świata współczesnego autorowi i jego słuchaczom. Sygnałami tej bariery jest chociażby całkowite zniszczenie Troi (nawet śladów po wojnie trojańskiej) oraz oddzielenie baśniowego kraju Feaków od reszty świata.
Dlaczego dzieła Homera są wymowniejsze niż dzieła sztuk plastycznych czy architektury, które też przetrwały do naszych czasów?
-
Ponieważ jako dzieła literackie w pełni przekazują świat duchowy starożytności. To sztuka słowa, zatem literatura, odsłania przecież w pełni ambicje, pragnienia, lęki, wartości dawnych ludzi.
-
Są źródłem wielu wątków i rozwiązań fabularnych, obecnych w kulturze późniejszych wieków.
-
Wartości, które wyznają bohaterowie są dla nas dziś także czytelne:
- potrzeba ochrony rodziny- Hektor
- potrzeba zachowania godności - Achilles
- determinacja by zachować wierność i godność - Penelopa
- walka o powrót do domu - Odyseusz
- dorastanie do wzięcia odpowiedzialności za los innych,
Różnice
-
Iliada jest dłuższa, liczy sobie 16 tysięcy wersów, podczas gdy Odyseja “zaledwie” 12 tysięcy.
-
Iliada jest też starsza, zakłada się że powstała około 30 lat przed Odyseją.
-
Iliada opowiada dzieje bohaterów chronologicznie, zaś Odyseja czyni to w sposób bardziej meandryczny, od środka, in medias res.
-
**Dla bohaterów Iliady najwyższą wartością jest sława, dla bohatera Odysei jest nią - powrót do domu, a zatem rodzina.**
-
Iliada - dotyka takich zagadnień jak
- przeznaczenie
- los (fatum)
- tragizm konieczności
- zdeterminowanie ludzkiego losu
- wojna jest nieunikniona i niekończąca się
- my ludzie walczymy, cierpimy, umieramy, jedyne, co nam zostaje to trwanie w słowie
- najwyższą wartością jest zatem sława i związany z nią nieodłącznie honor (cześć)
Pytanie, jakie stawiają sobie bohaterowie Iliady - to jak zdobyć sławę i być zapamiętanym na zawsze.
- Odyseja koncentruje się na ukazaniu kondycji człowieka. Wartości w nie ukazane to:
- wędrówka jako samopoznanie
- rodzina i miłość małżeńska jako najwyższa wartość
- dążenie do osiągnięcia pełni osobowości
Pytanie, jakie stawia sobie Odyseusz: Jak powrócić do sobie, jak osiągnąć panowanie nad własnym życiem.
Chodkowski R. Robert, Przedmowa oraz wstęp do Odysei. Lublin 2020
