Informacje o epoce

Nazwa epoki jest tłumaczeniem francuskiego słowa renaissance oznaczającego odrodzenie. Termin ten odnosi się do odrodzenia ideałów sztuki i filozofii antycznej. Przedstawiciele renesansu widzieli siebie jako odnowicieli tradycji antycznych po czasie średniowiecza (nie była to sprawiedliwa ocena, średniowiecze, wbrew temu, co się potocznie uważa, nie zaprzepaściło zdobyczy antyku), nawiązywali bezpośrednio do filozofii, sztuki i literatury starożytnych Greków i Rzymian.

Początki renesansu datuje się, w zależności od kraju, na XIV - XVI wiek, zaś koniec przypada na początek XVII wieku. W Polsce renesans, zwany u nas złotym wiekiem przypada zasadniczo na XVI stulecie.

Na przemiany kulturowe i społeczne w dobie renesansu zasadniczy wpływ miały w oczywisty sposób te same wydarzenia, które zakończyły epokę średniowiecza: rozpowszechnienie druku w Europie i tym samym wzrost czytelnictwa, odkrycia geograficzne oraz ruchy reformacyjne.

Pojęcia kluczowe dla rozumienia epoki:

humanizm

nurt światopoglądowy zapoczątkowany we Włoszech i rozpowszechniony na inne kraje europejskie. Odznaczał się fascynacją kulturą starożytnej Grecji i Rzymu, oraz antropocentryzmem. W ramach tego nurtu powstał model człowieka renesansu - osoby wszechstronnej i kreatywnej w różnych dziedzinach, wykształconej, znającej języki obce, w tym antyczną grekę i łacinę.

Sztuka i literatura antyczna zostały uznane za idealny wzór, którego naśladowanie stało się główną ambicją renesansowych twórców. Równocześnie bezprecedensowy “urodzaj” wybitnych artystów zadecydował o wspaniałych dokonaniach artystycznych renesansu, które nie ograniczyły się do zwykłego naśladownictwa starożytnych.

Humanizm interesował się zagadnieniem godności człowieka i jego miejscem w świecie, w tym w społeczeństwie, podkreślał znaczenie ludzkiego rozumu oraz możliwości zdobycia i poszerzania wiedzy o świecie. Hasłem humanizmu stała się maksyma Terencjusza, autora rzymskiego z II w. p.n.e.: Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce (łac. homo sum et nihil humani a me alienum esse puto.). Inne ważne dla epoki hasła to stwierdzenie Protagorasa Człowiek jest miarą wszechrzeczy oraz Giovanniego Pico della Mirandoli Człowiek jest kowalem swojego losu (łac. Homo fortunae suae ipse faber).

Według tego ostatniego, człowiek miał do spełnienia szczególną misję - uformować samego siebie, niczym wolny i z nadania rzeźbiarz oraz twórca.

Znanymi przedstawicielami humanizmu renesansowego byli m.in: holenderski myśliciel Erazm z Rotterdamu, angielski pisarz Thomas More, włoski poeta Petrarka.

Wybitni artyści renesansu europejskiego to m. in: malarze niderlandzcy: Hieronim Bosch i Pieter Breugel, włoscy artyści: Leonardo da Vinci, Michał Anioł Buonarotti, Rafael Santi, holenderski malarz Albrecht Dürer.

reformacja

ruch religijno-społeczny, mający na celu reformę (łac.reformatio - przekształcać) Kościoła Katolickiego trawionego kryzysem. Za początek reformacji przyjmuje się wystąpienie niemieckiego zakonnika Marcina Lutra, który w 1517 roku na drzwiach kościoła w Wittenberdze umieścił 96 tez, domagając się w nich dogłębnych zmian w doktrynie i praktykach religijnych Kościoła.

Dzięki rozpowszechnieniu się druku idee Lutra szybko mogły dotrzeć do wielu odbiorców. Zwolennicy niemieckiego teologa zyskali miano luteran albo protestantów. Po Lutrze doszło w Europie do kolejnych aktów reformacji i powstały kolejne wyznania protestanckie. W Szwajcarii działanie Jana Kalwina zaowocowało powstaniem nowej doktryny chrześcijańskiej - kalwinizmu, z kolei angielski król Henryk VIII, będąc w konflikcie z papieżem, który nie chciał udzielić mu rozwodu, ustanowił się głową kościoła anglikańskiego, odcinając swój kraj od wpływów Kościoła Katolickiego.

Wyznania protestanckie nie są jednolite pod względem doktrynalnym. Łączy je uproszczenie liturgii, odrzucenie autorytetu papieża, zniesienie celibatu duchownych oraz zakonów, rozpowszechnienie Biblii oraz nauczania związanego ściśle z interpretacją Pisma świętego, porzucenie części dogmatów (np. o niepokalanym poczęciu Maryi), zniesienie kultu świętych.

teksty literackie z epoki ujęte w podstawie programowej to:

Bibliografia

  • Janusz Sławińki [Red], Słownik terminów literackich, Warszawa 1976

  • Jerzy Ziomek, Renesans, Warszawa 2020