Informacje o epoce

Okres literacki przypadający na lata 1864 -1890 nazywany bywa zazwyczaj okresem pozytywizmu lub realizmu. Słowo pozytywizm odnosi się bardziej do panującego wówczas światopoglądu, zaś realizm to główny wówczas prąd literacki. Kluczowy dla rozumienia tej epoki jest fakt, że rozwinęła się ona w Polsce po powstaniu styczniowym - kolejnym nieudanym zrywie niepodległościowym, którego klęska ściągnęła na Polaków liczne represje ze strony zaborców.

Na ziemiach polskich tego okresu intensywnie rozwija się kapitalizm, jednak biorąc pod uwagę fakt, że jest to ciągle czas zaborów, należy pamiętać, że ów rozwój przebiega nierównomiernie i wszędzie jest skrępowany politycznym uciskiem. Głównym aspektem rozwijającego się kapitalizmu jest industrializacja (uprzemysłowienie), rozwój nowych klas społecznych - zamożnego mieszczaństwa – tzw burżuazji, robotników, inteligencji zawodowej.

Właśnie inteligencja zawodowa, czyli ludzie wykształceni i utrzymujący się z pracy intelektualnej – dziennikarstwa, pisarstwa – uznali się, wobec braku polskich struktur państwowych, za siłę przewodzącą narodowi pod względem ideowym i programowym. To oni właśnie stworzyli program pozytywistyczny, któremu podporządkowali swoją twórczość (zwłaszcza w początkowej fazie epoki).

Pojęcie inteligencji jest trudne do jednoznacznego zdefiniowania, bo poza ludźmi utrzymującymi się z działalności intelektualnej, można do tej grupy zaliczyć wszystkich tych, których cechowały: świadomość obowiązków wobec społeczeństwa, odpowiedzialności za wspólnotę (tzw. etos inteligencki), znajomość tradycji narodowej oraz otwarcie na nowe trendy, prądy kultury. Przy tak określonej definicji inteligencji należy przyjąć, że należeć do niej mogą ludzie wywodzący się z różnych warstw społecznych, połączeni raczej wyznawanymi wartościami, niż podobnym statusem społecznym.

Na pozytywizm jako światopogląd składa się kilka prądów ideowych i filozoficznych. Swoją nazwę pozytywizm zawdzięcza tzw. filozofii pozytywnej Augusta Comte’a, wedle której przedmiotem refleksji filozofa powinny być fakty (czyli to, co istnieje, a więc jest „pozytywne” , nie chodzi tu o pozytywne w znczeniu „optymistyczne, pogodne”) i prawa nimi rządzące. Comte sprzeciwiał się metafizyce oraz duchowości jako przedmiotom filozofii. Głosił potrzebę racjonalności oraz kult rozumu.

Innym ważnym nurtem epoki był scjentyzm, tj. zaufanie do nauk przyrodniczych jako jedynego źródla wiedzy. Związany z nim monizm głosił, że społeczeństwo i kultura są częścią biologii, rzeczywistość jest materialna i rozwija się w sposób deterministyczny i stopniowy, za każdym razem przynoszący postęp w stosunku do tego, co było dawniej. W dziedzinie etyki (czyli nauki o tym, co właściwe i moralne) dominował utylitaryzm, czyli pochwała postępowania użytecznego i praktycznego.

Cechy kultury polskiej w okresie pozytywizmu

Intensywny rozwój prasy i dziennikarstwa. Większość pisarzy albo bezpośrednio uprawiała dziennikarstwo, albo pozostawała w ścisłych kontaktach z prasą (bo, na przykład, w gazetach były drukowane kolejne odcinki ich utworów.) Na pisarzy po raz pierwszy na dużą skalę zaczęła być więc wywierana presja komercyjna: utwory musiały podobać się wydawcy (który był przede wszystkim przedsiębiorcą) oraz publiczności czytającej. Dodatkowym problem, z którym musieli zmagać się pisarze pozytywistyczni była oczywiście cenzura, związana z zaborami, która często wprowadzała modyfikację do tekstów, niekiedy zaś całkowicie uniemożliwiała ich publikację.

Młodzi autorzy (pisarze i dziennikarze) działający w Warszawie rozpoczęli na początku lat 70-tych XIX wieku kampanię publicystyczną, w której sformułowali główne założenia polskiego pozytywizmu. Były to:

praca organiczna

Czasowa rezygnacja z walki zbrojnej o niepodległość, a zamiast tego – praca organiczna, czyli angażująca wszystkie grupy społeczne (pojęcie to wywodzi się z koncepcji społeczeństwa jako organizmu) działalność promująca przedsiębiorczość, gospodarność, nowoczesność i postęp. Wszystkie warstwy społeczne powinny działać solidarnie i wykonywać odpowiednie dla nich zadania w ramach organizmu społecznego.

Praca u podstaw

czyli starania warstw inteligenckich o podniesienie oświaty ludu, zwłaszcza chłopów oraz krzewienie wśród nich świadomości narodowej. Podnoszenie poziomu edukacji wśród warstw niższych miało służyć wyrównywaniu przepaści kulturowej między ludem a warstwami wyższymi oraz miało stanowić drogę do demokratyzacji społeczeństwa.

Emancypacja kobiet

czyli tzw. kwestia kobieca, a więc program wykształcenia kobiet, tak by zyskały one samodzielność i zdolność do pracy zawodowej.

Asymilacja Żydów

czyli tzw kwestia żydowska, a więc dążenie do zintegrowania społeczności żydowskiej z narodem polskim, z zachowaniem wartości i specyfiki obu kultur.

Najważniejsze wartości dla pozytywistów to aktywizacja gospodarcza całego społeczeństwa, oświata, docenienie wiedzy i wykształcenia. Warto myśleć o epoce pozytywizmu, jako początku współczesnej, kapitalistycznej rzeczywistości. Wiele zagadnień, jakie przedstawia ówczesna kultura wygląda dla nas bardzo znajomo. Takie problemy jak rozwarstwienie społeczne, bieda, brak perspektyw dla całych grup, rozwój gospodarki i przemysłu, budowanie własnej tożsamości w obliczu zmieniającej się rzeczywistości są przecież znacząco aktualne. Z takiej właśnie perspektywy proponuję przyjrzeć się literaturze pozytywizmu.

Lektury szkolne reprezentujące epokę:

  • Bolesław Prus Lalka *; Z legend dawnego Egiptu (szkoła ponadpodstawowa)

  • Bolesław Prus lub Eliza Orzeszkowa -wybrana nowela; (np. Prus Katarynka, Kamizelka, Orzeszkowa Dobra Pani, Tadeusz)

  • Maria Konopnicka Mendel Gdański (szkoła ponadgimnazjalna)

  • Eliza Orzeszkowa Gloria victis (szkoła ponadpodstawowa)

  • Henryk Sienkiewicz – wybrana powieść historyczna (Quo vadis, Krzyżacy lub Potop - obowiązkowy w szkole ponadpodstawowej) *;

  • Fiodor Dostojewski – wybrany utwór, np. Zbrodnia i kara (obowiązkowa w szkole ponadpostawowej), Łagodna;

Poziom Rozszerzony:

realistyczna lub naturalistyczna powieść europejska (np. Honoriusz Balzak Ojciec Goriot, Emil Zola Nana lub Gustaw Flaubert Pani Bovary);

Bibliografia

Markiewicz H., Pozytywizm, Warszawa 2019